Hoogland telt verschillende rijks- en gemeentelijke monumenten. Drie ervan zijn tijdens de Open Monumentendagen van 14 en 15 september 2024 open voor publiek. Het zijn de protestantse kerk De Inham, de rooms-katholieke Sint-Martinuskerk en de Kapel van Coelhorst.
Rijksmonumenten in Hoogland
Hoogland kent twee -of eigenlijk- drie Rijksmonumenten.
Kapel van Coelhorst
De Kapel van Coelhorst aan de Coelhorsterweg 35 in Hoogland-West is wellicht het meest bekende gebouw. Het is een van de weinige bewaard gebleven buurtkapellen in Nederland. In 2003 werd een grondige restauratie afgerond. Het was aanvankelijk een katholieke kapel, daterend uit de 14e eeuw. Na de Reformatie (1579) ging het kerkje over in protestantse handen.
Toen Hoogland met De Inham in 1843 een nieuwe kerk kreeg aan de Hamseweg, werd de Coelhorster kapel verkocht aan de bewoners van het nabij gelegen landgoed Coelhorst. De familie Van Tuijl van Serooskerken en na 1957 de familie Beelaerts van Blokland hebben de kapel vervolgens ingericht als mausoleum. De graftomben liggen tegen de oostwand van het kerkje. Rond de Kapel ligt de begraafplaats van geloofsgemeenschap De Inham.
Het mausoleum is tijdens de Monumentendagen open en te bezichtigen op zaterdag 14 september van 10-17 uur en op zondag 15 september van 12-17 uur.
Boerderij Hoogerhorst
Boerderij Hoogerhorst ligt aan de Hoogerhorsterweg 1, in de bocht van de rivier De Eem, in Hoogland-West. Het is sinds 10 juli 1973 een Rijksmonument. In de 12e eeuw stond op deze locatie een versterkt huis, Huis Hoogerhorst. De huidige boerderij dateert uit 1699.
Hoogerhorst heeft door de eeuwen heen verschillende functies gehad. Zo deed het huis bijvoorbeeld dienst als katholieke schuilkerk met geheime missen in de periode tussen 1621 en 1628. In 1699 werd kapitein ter zee Harmen Lijnslager de eigenaar. Hij verbouwde de boerderij tot een mooi zomerhuis, met koetshuis. In 1897 werd het pand gekocht door boer Dorus van den Hengel. Hoogerhorst is nog steeds in bezit van deze familie. De boerderij is niet toegankelijk, maar men mag wel de Hoogerhorsterweg op fietsen tot het bastion in de Grebbeliniedijk.
Landgoed Schothorst
Het Landgoed Schothorst is eveneens een Rijksmonument. Hoewel het sinds de annexatie formeel niet meer tot Hoogland, maar tot Amersfoort behoort, wordt dit in de praktijk door Hooglanders wel als Hooglands grondgebied beleefd.
Het Landgoed Schothorst heeft architectuur- en cultuurhistorische waarde. Het is een voorbeeld van een negentiende-eeuws landgoed, waarin het Landhuis, het Koetshuis, de Oranjerie en het bosgedeelte een grote samenhang kennen. Het Landgoed wordt aan de westzijde begrensd door de weg die vanaf de splitsing van de Schothorsterlaan naar de volkstuinen ‘De Brinken’ loopt. De noordgrens is bepaald door het verlengde van deze volkstuinen.
Op het Landgoed vinden we het Landhuis Schothorst aan de Schothorsterlaan 11. Het landhuis werd in 1829 voor het eerst vermeld. Het huidige uiterlijk dateert van circa 1870. Het Koetshuis, met als adres Schothorsterlaan 17, is een voormalige paardenstal met woning. Het is in 1880 gebouwd op de plaats van de oudere stallen. Tegenwoordig wordt het pand bewoond door een huurder. De Oranjerie, Schothorsterlaan 29, is in 1880 gebouwd. Het is ook verhuurd als woonhuis.
Gemeentelijke monumenten
Hoogland kent zeven gemeentelijke monumenten.
Kerkgebouw De Inham
De protestantse kerk De Inham aan de Hamseweg 40 dateert uit 1843. De kerk is gebouwd voor de in 1838 gestichte Hervormde Gemeente. Tot die tijd kerkte men in de kapel van Coelhorst. De naam De Inham is pas in 1984 aan de kerk gegeven. De aanbouw achter de kerk dateert uit 1999.
Tijdens de Open Monumentendagen 2024 is de kerk te bezichtigen op zaterdag 14 september 2024 van 10-17 uur en op zondag 15 september van 13-17 uur
Sint-Martinuskerk
De Sint-Martinuskerk aan de Kerklaan 22 is in 1881-1883 gebouwd naar het ontwerp van architect A. Tepe. De kerk staat bekend om zijn neogotische stijl. Op 19 april 1945 werd de toren door de Duitse bezetter opgeblazen. Zo konden de geallieerde piloten de toren niet als oriëntatiepunt gebruiken. De klokken waren trouwens al in 1943 geroofd.
Pas in 1955-1957 werd de kerk hersteld door architectenbureau Th. J. van Elsberg. De stenen van de oude kerk werden herbruikt. Abraham P. Stokhof de Jong en Eugène Laudy ontwierpen de bijzondere glas-in-loodramen. De pastorie naast de kerk dateert uit 1888.
De Sint-Martinuskerk is zaterdag 14 september 2024 van 10-17 uur open voor bezoekers.
Boerderij Kraaijkamp
Boerderij Kraaijkamp aan de Coelhorsterweg 6 in Hoogland-West dateert uit circa 1820. In 2000 werd het toen nogal vervallen huis gekocht door Jos Smink. Hij restaureerde het boerderijtje in 2005 in overleg met Monumentenzorg Amersfoort en gaf het ook de naam Kraaijkamp. In ruil mocht hij er achter een nieuw huis bouwen.
Leo’s Oord
Leo’s Oord in de wijk Langenoord is een voormalig klooster. Er is een kloosterkapel bij Leo’s Oord, die voorheen de katholieke kerk van Hoogland huisvestte totdat in 1883 de Sint Martinuskerk in gebruik werd genomen. De kapel ligt wat verborgen achter een deel van de gevel, die behouden is gebleven. Aan weerszijden liggen aangebouwde appartementen.
De Schaapskooi
De Schaapskooi, tegenover Molenweg 23 in Park Schoonoord, is het vijfde gemeentelijke monument. Deze schaapskooi dateert uit de negentiende eeuw en stond aan de voormalige Hoefseweg in het oosten van Hoogland. Hij is in 1991 verplaatst en ligt nu pal bij het fietspad bij Park Schoonoord.
Zeldertse Gemaal
Het Gemaal Zeldert ligt aan de Slaagseweg bij nummer 49 in Hoogland-West. Dit pompgemaal dateert uit 1896 en staat op de uitwatering van de Wijde Wetering in de rivier De Eem. In 1926 is het gemaal geëlektrificeerd. Het onderging daarna verschillende renovaties.
Boerderij Bosserdijk
Boerderij Bosserdijk is ook een gemeentelijk monument. Het staat -via een oprijlaan!- aan de Zevenhuizerstraat 56. Deze boerderij dateert uit circa 1725, de zijgevels zijn van recentere datum. Toen de toenmalige bewoners Gijs en Jans van den Hengel in 2003 naar een verzorgingshuis gingen, bleef de hoeve in jammerlijke staat achter. Vereniging Dorpsbelangen Hoogland (VDH) schreef eind 2004:
‘Een aantal ruiten is gebroken of ingeslagen, zodat insecten en vogels vrij spel hebben in het pand. Door de diverse lekkages zijn het interieur en het houtwerk nog verder aangetast en de kozijnen deels verrot. Het pand verpaupert in sneltreinvaart!’
Gelukkig bleek slopen niet mogelijk. De boerderij was in 2001 namelijk op de gemeentelijke monumentenlijst geplaatst! Daarop besloot projectontwikkelaar Schipper Bosch de boerderij grondig te restaureren. Hij bracht de hoeve terug in zijn oorspronkelijke staat van 1720.
De vijftig mooiste panden van Hoogland
Hoogland telt niet alleen bovengenoemde, officieel erkende rijks- en gemeentelijke panden, maar ook andere monumentale huizen en boerderijen. Dat leidde op initiatief van de Historische Kring Hoogland in 2013 tot de publicatie van een uitgebreid boekwerk: ‘Monumenten in Hoogland en Amersfoort-Noord’.
Het boek bevat naast veel achtergrondinformatie ook bijzondere foto’s van ‘de vijftig mooiste monumenten/panden’. Het boek is ongetwijfeld te lenen in de Bibliotheek Hoogland!