Het mysterie rond de ‘Toren van Helena’ is definitief ontrafeld. We weten nu hoe het blauwe appartementencomplex uit 1993 -op de hoek van de Martinuslaan/Pastorielaan- aan die bijzondere naam komt.
Eind februari publiceerden we op deze website een artikel over de ‘Toren van Helena’. We vroegen onze lezers om te helpen bij het achterhalen van de herkomst van de naam.
Kunstmatige Intelligentie
De redactie kreeg tientallen mails en er werden uiteenlopende reacties op onze Facebook-pagina geplaatst. Opvallend waren de door AI gegenereerde antwoorden. ‘Helena’ zou een verwijzing zijn naar:
- Helena Smink-Kok, de moeder van de bekende Hooglandse aannemer en ontwikkelaar Herman Smink.
- Helena de Ridder, vrouw van ridder ‘Gloeiende Gerrit’.
- Helena van Constantinopel (ca. 250-330 na Christus).
- Het monumentale complex Leo’s Oord, waarvan de toren van Helena deel zou uitmaken.
Menselijke herinneringen
We kregen ook persoonlijke verhalen toegestuurd. Zo schreef Jeannet Kuijer: ‘Tijdens (de ontwikkeling van) dit project werkte ik bij de woningbouwvereniging (nu Portaal) en de toren is genoemd naar de architect Heleen Jonkman. Jeannet checkte dit ook nog bij haar vriend -die ze bij diezelfde woningbouwvereniging leerde kennen- en hij bevestigde haar herinnering.
Archief Ron Martensen
En Ron Martensen, één van de allereerste bewoners van de befaamde toren, reageerde als volgt: ‘Het ontwerp van het cirkelvormige gebouw komt voort uit de wens van Ashok Bhalotra’s (stedenbouwkundige die onder andere de wijk Kattenbroek ontwierp) om aan de randen van die wijk markante objecten te bouwen.’
Door Ron’s interesse in bouwkunde en architectuur en zijn wens om in de wijk Kattenbroek te wonen, schafte hij een boek aan met veel informatie over de wijk en het plan ‘De Brinken’. Bij de inschrijving en presentatie van het appartementengebouw werd verteld dat het gebouw de naam van de architect, Heleen Jonkman, zou gaan dragen.
Bureau Jonkman-Klinkhamer
De redactie van de VDH was geneigd om mee te gaan in de oplossing die Jeannet en Ron aandroegen, maar we wilden heel graag honderd procent zekerheid. Na wat telefoontjes kwamen we terecht bij Jim Klinkhamer in Amsterdam. Jim Klinkhamer is architect en één van de compagnons van het voormalige architectenbureau Jonkman-Klinkhamer. Dat bureau maakte het ontwerp van de woontoren.
Klinkhamer weet zich nog goed te herinneren op welk moment de naam ‘Toren van Helena’ voor het eerst viel. Dat gebeurde tijdens een regulier overleg over bouwplannen in Kattenbroek, waarbij ook de verantwoordelijk stedenbouwkundige Ashok Bhalotra aanwezig was. Tijdens het overleg kwam het ontwerp van het appartementencomplex aan de orde dat we nu kennen onder de naam ‘Toren van Helena’. Daarover zometeen meer.
Schets door Ashok Balhotra. Archief Jim Klinkhamer. Klik voor een vergroting.
Fons Asselbergs
Stedenbouwkundig ontwerper Ashok Bhalotra (van bureau Kuiper compagnons uit Rotterdam) kreeg de opdracht om Kattenbroek vorm te geven. Hij is toentertijd door wethouder Fons Asselbergs gescout en binnengehaald om een fantasievolle woonwijk te ontwerpen.
Asselbergs wilde geen standaard nieuwbouw, maar buurten met een eigen karakter. De eerste schets die Bhalotra presenteerde, was op dat moment volkomen onconventioneel (zie kleurrijke tekening). Er zijn zelfs vergelijkingen gemaakt met schilderijen van Kandinsky.
Het bureau Jonkman-Klinkhamer (tot 2008 gevestigd op Grote Koppel 13 in Amersfoort) verwierf -na selectie door Bhalotra- zijn ontwerpopdracht bij woningbouwvereniging Bonifacius (in 1997 opgegaan in Portaal). Het gebied dat het bureau kreeg toegewezen lag links op de schets tussen de blauwe lijn en de roze baan (Laan der Hoven). Toentertijd viel het hele project binnen de ontwikkeling van Kattenbroek. Het deel waarin de Toren van Helena ligt, behoorde echter tot het grondgebied van Hoogland.
Heleen Jonkman
Architect Heleen Jonkman was degene die hoofdzakelijk aan het ontwerp van het appartementencomplex werkte. De woningbouwcoöperatie wilde zo goedkoop en efficiënt mogelijk bouwen om lage huren mogelijk te maken. Bhalotra drong juist aan op een bijzondere vorm. Dat creatieve en speelse karakter wilde hij voor de hele wijk. Heleen Jonkman presenteerde -na een aantal te dure varianten- een rond en getrapt ontwerp. Dat is het gebouw zoals we het nu kennen.
Bhalotra reageerde positief en stelde, min of meer als grapje, tijdens het overleg voor om het gebouw de ‘Toren van Helena’ te noemen, naar de naam van de architect. Deze opmerking is waarschijnlijk niet in de notulen terecht gekomen. De naam is ook nooit officieel vastgelegd. Jim Klinkhamer kan zich nog herinneren dat zijn compagnon Heleen verslag deed van de opening van het gebouw en dat het haar verraste dat de naam ‘Toren van Helena’ erop was gemonteerd.
Het gebied in Hoogland waarvoor bureau Jonkman-Klinkhamer woningen ontwierp. Archief Jim Klinkhamer.
Het bureau Jonkman en Klinkhamer ontwierp meerdere woningen in de buurt van de Toren van Helena. De tientallen huizen met rode, horizontale lijnen komen ook van hun hand. Net als de lage 4-in-1 woningen met de ronde daken. Heleen Jonkman overleed begin 2025.
Ashok Bhalotra
Ashok Bhalotra (1943-2022) was een architect en stedenbouwkundige uit India. Hij is vooral bekend door zijn werk in Kattenbroek. Daar begeleidde hij als supervisor ongeveer dertig architecten en bureaus. Bureau Jonkman-Klinkhamer was daar één van.
De grote boom bij het trappenhuis van de Toren van Helena is door Ashok Bhalotra geplant als afsluiting van woonproject De Brinken.
Dank aan iedereen die een actieve rol heeft gespeeld bij het oplossen van dit Hooglandse raadsel.