Hooglanders wonen graag in hun dorp. Dat blijkt uit een onderzoek van de Hogeschool Utrecht (2022). De geïnterviewden zeggen zich veilig te voelen en geven aan dat de saamhorigheid daarbij een grote rol speelt. Van armoede is nauwelijks sprake. Dat was in de 19e eeuw wel even anders.
Op de website van de Historische Kring Hoogland (HKH) staat een schat aan informatie over ons dorp. De artikelen uit het ledenmagazine ‘De Bewaarsman’ laten de geschiedenis herleven. De komende tijd publiceren we iedere maand een verhaal over de historie van Hoogland, in samenwerking met de HKH. Dit keer aandacht voor de leefomstandigheden in de 19e eeuw.
Gemeentebestuur deed weinig
Vroeger was niet alles beter, zo blijkt. Ruud Hopster beschrijft voor de Historische Kring huizen langs de huidige Hamseweg die anderhalve eeuw geleden nog verbonden waren met de begrippen ‘armoe’ en ‘onderstand’ (onderstand is de oud-Nederlandse term voor sociale bijstand of financiële steun aan behoeftigen, red.).
Hopster begint aan Hamseweg 31, waar nu café De Noot zit (zie foto). In dat pand vonden vroeger de vergaderingen plaats van het Hooglandse gemeentebestuur. Dat gezelschap probeerde zo min mogelijk te doen voor mensen die niet rond konden komen. Ze vonden dat de armenzorg een taak was van kerken en particuliere instellingen. De saamhorigheid waar we nu zo blij mee zijn, speelde in die tijd blijkbaar veel minder.
Rond het midden van de 19e eeuw leefde een groot deel van de Hooglandse bevolking op de rand van het bestaansminimum. Dat waren werklozen, zieken, bejaarden, bedelaars, landlopers, maar ook landarbeiders en ongeschoolde werklieden. Het loon was zo laag dat je arbeiders gewoon tot de armen kon rekenen. Armoede werd gezien als een natuurverschijnsel. De welgestelden hadden weliswaar de morele plicht om te helpen, maar bijna niemand had de illusie dat armoede opgelost kon worden.
Kuisheid als remedie
De Engelse predikant Thomas R. Malthus verkondigde een -in onze tijd- bijzondere oplossingsrichting. Hij had een remedie tegen armoede: anticonceptie, kuisheid en vooral niet al te veel liefdadigheid, want teveel steun aan de behoeftigen zou ze alleen maar aansporen om zich nog meer te vermenigvuldigen.
De onderlinge verbondenheid was overigens wel aanwezig bij rampen als branden, stormen en overstromingen. Dan werd er vaak een huis-aan-huis-collecte gehouden, soms zelfs door de raadsleden en B&W.
De Armbesturen
De Hooglanders die in armoede leefden, werden wel geholpen door de zogeheten ‘Armbesturen’. Dat waren organisaties die geld binnenhaalden met beleggingen en de verhuur van onroerend goed. De opbrengst ging naar de armen. Een deel van de hulp bestond uit kleding, schoeisel en beddengoed en bijvoorbeeld uitgaven voor begrafenissen. Uiteraard was er een katholiek en een protestant Armbestuur.
In januari 1826 is de kas van het rooms-katholieke Armbestuur leeg. De overstromingen van 1825 hebben veel schade veroorzaakt. Het bestuur vraagt daarom aan de gemeente om een bijdrage. De gemeentelijke bestuurders houden dat af en raden aan om eerst maar eens te gaan collecteren in de kerk. Ze vinden dat andere kerken beter hun best doen dan de geloofsgemeenschap in Hoogland.
Hamseweg 47 (Archief Eemland)
Hopster noemt ook Hamseweg 47. Daar wordt in in 1889/1890 de damesvereniging ‘Armenzorg’ opgericht. De initiatiefnemer is mevrouw Van Boetzelaer, de echtgenote van de toenmalige burgemeester, baron Van Boetzelaer. De dames breien sokken en hemden en ze naaien lakens en slopen. Rond Kerst worden de goede gaven afgehaald door de behoeftige gezinnen, waarbij ook een kop chocolade wordt geschonken.
Armoede en weldaad
In het begin zijn er veertig gezinnen die bedeeld worden met hemden, beddenlakens, kousen, katoen, wol en sajet (draad waarmee waarmee warme kleding gemaakt kon worden, red.). Tien jaar later, in 1898 krijgen honderd gezinnen hulp. Net na de eeuwwisseling rond de zeventig en in 1912 zijn het er weer veertig.
Ruud Hopster citeert een geschiedkundig onderzoek uit 1860: ‘Getallen tonen maar een deel van de armoede. Het aantal bedeelden geeft niet de mate van de armoede weer, maar de mate van weldadigheid’ (tekst iets gemoderniseerd, red.).
Op de website van de Historische Kring Hoogland staan veel meer panden langs de Hamseweg beschreven. De anekdotes die Ruud Hopster daarbij heeft opgediept, zijn soms grappig, soms diep dramatisch, maar ze geven in alle gevallen een interessant tijdsbeeld. Eén ding is duidelijk: we hebben het nu zo slecht nog niet…
Bekijk meer verhalen over de historie van Hoogland.
Bovenste foto: Het voormalige rechthuis (archief Eemland 92633)