Het in Hoogland gesproken dialect is een grensdialect. Het is een overgangstaal tussen het Utrechtse dialect en het Nedersaksisch. Het Nedersaksisch wordt vooral gesproken op de Noord-Veluwe en in Oost- en Noord Nederland, met uitzondering van Friesland.

Op deze manier typeert Henk van Middelaar ons dialect in de inleiding van het Hooglands Zakwoordenboek. Dit leerzame en grappige boekje is sinds kort weer verkrijgbaar (3e druk).

Dorpen en buurtschappen

Aan de hand van een aantal klanken legt Henk van Middelaar uit, wat meer op het Utrechts lijkt en wat meer Nedersaksische kenmerken heeft. Hij merkt overigens op, dat typische ‘Hooglandse’ woorden ook in de omringende dorpen voorkomen, zij het in de uitspraak soms verschillend. En ook in het Hooglands kan de uitspraak zelfs per buurtschap verschillen.

Eigen uniek woord: Tuunekruupertje

Dialecten kennen bijna altijd eigen woorden die elders niet worden verstaan. Dat geldt ook voor het Hooglands dialect. Een mooi voorbeeld is de ondertitel van het Hooglands Zakwoordenboek, te weten ‘Tuunekruupertje‘. Het is het Hooglandse woord voor de vogel die in het Nederlands bekend staat als Winterkoning of Winterkoninkje.
Het luid zingende beestje heeft overigens meer dan zestig streekgebonden volksnamen.

De Friese naam is Tomke, wat in het Nederlands Klein Duimpje betekent. In Noord- en Zuid-Holland werd de vogel Klein Jantje genoemd. En de Vlaamse volksnaam is Poverke. In ieder geval is duidelijk dat het overal -terecht- als een kleine vogel wordt gezien. ‘En besef wel’, zo zegt het Hooglandse woordenboek, ‘Een tuunekruipertje het net zo veul wark met ze nest as ’n ooievaar’.

Typeringen van Hooglanders

Het slotdeel van de inleiding is extra leuk als Van Middelaar -aan de hand van woorden en uitdrukkingen- de autochtone Hooglander tracht te typeren.

‘Normaal -in Hoogland-  is dat je je werk doet, dat je aardig bent en dat je je niet aanstelt’. Het is een ‘hard werkende gemeenschap’. ‘Verdriet hoort bij het leven, maar huil niet te veel in het openbaar.’ ‘Hooglanders praten niet graag over hun gevoelens, maar ze observeren graag en als iets opvalt, afwijkt van het normale, dan plakken ze er een etiket op’. ‘Liefhebben mag, maar praat er niet teveel bij, dat wekt achterdocht’. En voor de verschillende types van mensen zijn er speciale woorden: ‘birrelkonten, kribbebieters, kritskoppen, gluperds, lupers, smugerds, maar ook knarreperds, kortkoten en leejassen, pratkoppen, scheumers en schoekers’.

Rondje batsen en dik zupe

Het Hooglands is een taal met een rijke woordenschat. Het woordenboek zelf bevat tal van mooie woorden, vaak toegelicht met een uitdrukking en soms krijgt ook de herkomst aandacht. Neem het woordje ‘batsen’ in ‘een rondje batsen’, wat ‘een rondje lopen’ betekent. Het was KPJ-taal. De KPJ stond vroeger voor ‘de Katholieke Plattelands Jongeren’. Ze kwamen aanvankelijk bij elkaar in Concordia  (in het Hooglands ‘Kordia’), het parochie- en dorpshuis aan de Kerklaan en later in jongerencentrum De Neng.

Naast de KPJ bestond de KWJ (Katholieke Werkende Jongeren), die hun eigen onderkomen hadden, namelijk ‘De Kajuit’, de voormalige Verkennershut achter de Langenoord aan het Brinkenpaadje. ‘Je eigen dik zupe en dan vervelend worden’, was een eertijds gevleugelde term in die kringen, aldus de toelichting bij het woord ‘dik’.

Tegenwoordig bestaat er één actieve jongerenvereniging JOHO! Hoogland, die talloze leuke en sportieve activiteiten organiseert door en voor jongeren tussen de 16 en 35 jaar.

Benamingen voor mensen en groepen

Verschillende woorden geven de vroegere tegenstellingen weer in het dorp. Een ‘fienge’ werden een hervormde door de katholieke meerderheid genoemd. Een ‘floeper’ of ‘stadsfloeper’ was de minder vleiende benaming voor de stedeling en dan met name de Amersfoorter. Leo’s Oord, het bejaardenhuis naast de Sint Martinuskerk, later verbouwd tot bejaardenappartementen, heette het ‘Gesticht’. Concordia heette niet alleen ‘Kordia’, maar ook ‘het Hok’. De term leeft nog voort in de carnavalsnaam ‘Zottenhok’. De kastelein van café ’t Hoekje, beter bekend als ‘De Plank’, aan de Coelhorsterweg werd aangesproken met ‘Houtje’.

Gezegdes uit Hoogland

Het Hooglands dialect kent een aantal speciale gezegdes. Ze worden aan het eind van het woordenboek achter elkaar gezet. Bijvoorbeeld: ‘Je kunt beter achter armeu hên as vuer’: je kunt beter met je vee pech hebben dan met je gezin’. Of: ‘Goed voere kost geld, maar slecht voere nog meer’: men moet niet op de verkeerde dingen beknibbelen.

Oude spelen

Het Zakwoordenboek geeft ook een paar vroegere spelletjes weer. Bv. ‘Galla’ en ‘Keutel in de Naad’. Wat ze inhouden? Och, lees het zelf eens na in het bijzondere boekje. Er is recent een heruitgave verschenen. Het is nog steeds te koop. Mail uw bestelling aan: hooghlandtsgenootschap@gmail.com. Een vertegenwoordiger van het ’t Hooghlandt’s Genootschap neemt dan contact met u op over de werkwijze en de betaling. Het boek kost €20,00. In Hoogland wordt het zakwoordenboek persoonlijk op uw adres afgeleverd!

Lees ook:
* Nieuwe uitgave van ‘Hooglands Zakwoordenboek’ weer te bestellen.